Fjalët që po humbin: Si të ruajmë pasurinë e dialekteve shqipe

Gjuha shqipe është një pasuri e madhe kulturore, jo vetëm përmes gjuhës së saj letrare, por edhe nëpërmjet dialekteve dhe nën-dialekteve që mbajnë ngjyrat e çdo treve. Çdo krahinë ka fjalë të veçanta, që shpesh nuk kanë përkthim të saktë ose bartin një nuancë emocionale që humbet nëse zhduken.

Sociolinguistët paralajmërojnë se shumë nga këto fjalë janë në rrezik të harrohen, pasi brezat e rinj po rriten larg gjuhës së përditshme të prindërve dhe gjyshërve. Ruajtja e tyre nuk është vetëm një çështje gjuhësore, por edhe një mënyrë për të mbrojtur identitetin kulturor dhe kujtesën kolektive.

Për këtë arsye, Pozitivi.org hap sot rubrikën “Fjalët e Shqipërisë”, një mini-fjalor javor me fjalë të bukura dialektore, të vendosura krahësisht me kuptimin e tyre në gjuhën letrare.

Poezia si kujtesë gjuhësore

Shkrimtarët atdhetare kanë paralajmeruar herët se gjuha, me gjithë ngjyrat e saj dialektore, është pjesë e identitetit kombëtar. Ndre Mjeda në një poezi të tij shkruan:

“Gheg’ e Toskë, Malsi jallia,
janë nji komb m’ u da s’ duron,
fund e maje nji a Shqipnija,
e një gjuhë t’gjith na bashkon.”

Ky varg poetik thekson se, pavarësisht dallimeve dialektore, ne jemi një komb i bashkuar nga gjuha dhe kultura jonë e përbashkët.

Edhe Pashko Vasa, në poezinë e tij të famshme “O Moj Shqypni”, përdori dialektin e Shkodrës për të dhënë mesazhin kombëtar. Në të, fjala dialektore nuk është thjesht mjet komunikimi, por një shenjë e gjallë e dashurisë për vendin dhe gjuhën amtare.

Pse ia vlen t’i ruajmë?

Çdo fjalë është një dritare për të kuptuar jetën, humorin, marrëdhëniet dhe shpirtin e një krahine. Disa shprehje kanë nisur të dalin nga përdorimi sepse nuk përshtaten më me ritmin modern të jetës, si p.sh. përshëndetja “Tungjatjeta” që dikur përdorej rëndom në Kosovë, ndërsa sot është zëvendësuar shpesh nga “Përshëndetje” ose fjalë të huazuara. Por nëse nuk i ruajmë, humbasim edhe copëza të kujtesës sonë.

Ruajtja e dialekteve nuk është vetëm një çështje folklori, por një mënyrë për të mbrojtur trashëgiminë gjuhësore. Siç theksojnë studimet sociolinguistike, diversiteti gjuhësor është i lidhur ngushtë me diversitetin kulturor – dhe humbja e një fjale është një humbje e një bote të tërë kuptimesh.

Si po e rrezikon stigma gjuhën: A eshte turp te flasesh me dialekt?

Një studim i Cambridge University i vitit 2024 mbi ndryshimet dialektore në Shqipëri ka treguar se variantet gegë që po pësonin ndryshime perceptoheshin me status më të ulët në krahasim me variantet e qëndrueshme. Studiuesit mbledhën vlerësime nga 125 dëgjues shqiptarë mbi veçori fonetike të ndryshme dhe përdorën shkallë vizuale për të matur perceptimin ndaj statusit, identifikimit dialektor dhe solidaritetit. Rezultatet treguan se veçoritë geg që po ndryshonin perceptoheshin si më “jo prestigjioze”, duke rrezikuar gradualisht zhdukjen e tyre. Dimensioni i “solidaritetit” mbeti pozitiv – njerëzit nuk i shihnin këto veçori si “armik” ndaj identitetit, por stigmatizimi social dhe perceptimi i ulët ndikojnë që përdorimi i tyre të ulet dhe të zbehet në breza.

Një tjetër studim mbi dialektet urbane dhe rurale tregoi se veçoritë që janë më të lehta për t’u ndryshuar (p.sh. rrumbullakësimi i /a/) zhduken më shpejt në qytete ku prezenca e standardit tosk është më dominante, ndërsa veçoritë komplekse (si gjatësia kontrastive) qëndrojnë më gjatë. Ky fenomen tregon se presioni social dhe urban është një nga forcat që rrezikon zhdukjen e një dialekti të tërë.

Përfundim

Ruajtja e dialekteve nuk është vetëm nostalgji folklorike. Është mbrojtje e identitetit kulturor dhe kujtesës kolektive. Çdo fjalë që dokumentojmë, përdorim dhe përcjellim tek brezat e rinj është një copëz Shqipërie që nuk shuhet.

Me rubrikën “Shqip”, Pozitivi.org synon të sjellë çdo javë nga një mini-fjalor dialektesh. Sepse fjala, përpara se të jetë shenjë gjuhe, është kujtesë dhe shpirt.

© 2025, Pozitivi. All rights reserved.