Kur kujtesa ruhet në tingujt e fjalës

Në çdo trevë shqiptare, fjala merr ngjyrë tjetër. Nga veriu në jug, shqipja ndryshon si toka, si ajri, si mënyra se si përshëndet apo përshkruan dashurinë. Por bashkë me ndryshimin, po humbet edhe një pjesë e vetes sonë: fjalët e vjetra, ato që dikur përshkruanin botën më saktë se çdo përkthim i sotëm.

Nëse në artikullin e kaluar folëm për stigmën që ndjen kush flet me dialekt, sot ndalemi tek rreziku i heshtur: harrimi i fjalëve vetë — dhe me to, i kujtesës që mbartin.

Fjalori që ruan gjuhën

Këtë përzgjedhje e kemi ndërtuar duke iu referuar fjalori.shkenca.org — një projekt i hapur e i besueshëm, që digjitalizon dhe sjell për publikun Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe (2006), botim zyrtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë.

Platforma Shkenca.org synon të ruajë dhe ta bëjë të qasshme pasurinë e shqipes, përfshirë fjalët e vjetra, krahinore e dialektore që rrezikojnë të dalin nga përdorimi.

Pse duhen ruajtur këto fjalë

Një gjuhë nuk humbet vetëm kur pushon së foluri — por edhe kur harrojmë fjalët që e bëjnë të pasur.
Çdo fjalë dialektore është një copë kujtese kolektive. Ajo ruan mënyrën si gjyshërit tanë përshkruanin botën, si e matnin kohën, si shprehnin dashurinë apo talljen.

Kur flasim me dialekt, nuk “prishim” shqipen — përkundrazi, i japim frymë.
Në vend që të zgjedhim një shqipe të varfëruar në emër të “pastërtisë”, duhet të pranojmë se bukuria e saj qëndron pikërisht në larminë.

Siç vëren Ledi Shamku-Shkreli, shumë folës të dialekteve ndihen sikur duhet ta “fshehin” mënyrën e tyre të të folurit për të mos u paragjykuar, sepse standardi shpesh perceptohet si “forma e pranueshme” e shqipes. “Dialektofonët e shohin standardin jo si gjuhë për të menduar, por si një mjet për të qenë në rregull”, — shkruan ajo në një reflektim për marrëdhënien tonë me gjuhën. “Dialektofonët e shohin standardin jo si gjuhë për të menduar, por si mjet për të qenë në rregull,” — shkruan ajo në analizën “Njeriu ka përmasat e gjuhës”.

Ndërsa studiuesi Emil Lafe thekson se dialektet nuk janë në kundërshti me gjuhën letrare, por bashkëjetojnë me të duke i dhënë “elasticitet, nuancë dhe kujtesë historike”.
Ruajtja e tyre, sipas tij, është mënyra më e natyrshme për të mbajtur gjallë “identitetin e shumëfishtë të shqipes”.

Fjalët si kujtesë

Të ruash një fjalë, do të thotë të ruash një mënyrë për të parë botën.
Në çdo “katund”, “qyshkë” apo “tomel” fshihet një copë e së kaluarës sonë.
Ato s’janë fjalë të vjetra — janë fjalë të gjalla, që presin të shqiptohen përsëri.

 Rubrika “Fjalët që flasin ndryshe” do të vazhdojë çdo javë në pozitivi.org dhe në rrjetet sociale — sepse, siç thotë një proverb gegë: “Fjala e moçme s’vdes, veç ndërron shtëpi.”

© 2025, Pozitivi. All rights reserved.