Autor: Perikli Qirjazi

Shqipëria ka qenë historikisht e ekspozuar ndaj përmbytjeve, por pas vitit 1990 ato janë bërë më të shpeshta, më të gjera dhe më shkatërrimtare. Përveç faktorëve natyrorë, roli i veprimtarisë njerëzore dhe i keqmenaxhimit institucional është kthyer në determinant kryesor të rrezikut.

Një histori që po përkeqësohet

Para vitit 1990 njihen përmbytje të mëdha, si ato të dimrit 1962–1963 në Ultësirën Perëndimore apo fundvitit 1970–fillimvitit 1971. Megjithatë, në periudhën 1990–2026 janë regjistruar të paktën tetë përmbytje të rënda kombëtare: 1995; 2002; 2004; 2009–2011; 2015; 2016; 2017–2018; 2021; si dhe ngjarjet e viteve 2024 dhe 2025–2026. Dëmet ekonomike llogariten në miliarda, ndërsa pasojat sociale, mjedisore dhe psikologjike janë afatgjata.

Shkaqet natyrore: të njohura, por të intensifikuara

Përmbytjet shkaktohen nga reshje intensive e afatgjata, shpesh të kombinuara me shkrirje të shpejtë dëbore. Në ultësira me pjerrësi shumë të vogël dhe shtretër të cekët, lumenjtë nuk arrijnë të përcjellin prurjet maksimale. Në disa raste, edhe valëzimi detar pengon derdhjen e lumenjve në det.

Në dekadat e fundit, reshjet skajore janë intensifikuar. Ky është një realitet i lidhur drejtpërdrejt me ndryshimet klimatike: ngrohja globale ka prishur mekanizmat e zakonshëm të qarkullimit atmosferik, duke sjellë dimra me reshje ekstreme dhe periudha të gjata thatësire. Ngjarjet “e paparashikueshme” nuk janë më surprizë shkencore, por pasojë e një klime të re, ndaj edhe përgatitja duhet të jetë sistematike dhe paraprake, jo reaguese.

Faktorët gjeomorfologjikë dhe trashëgimia e bonifikimeve

Ultësira Perëndimore përmban zona në nivel të detit apo nën të, dikur këneta. Tharja e tyre u bë e mundur vetëm falë një sistemi të mirëmbajtur kullues dhe hidrovorësh. Pa këtë sistem funksional, këto zona kthehen shpejt në basene përmbytjeje. Klima mesdhetare, me verë të thatë dhe dimër me reshje, e bën edhe më të vështirë rigjenerimin e bimësisë së dëmtuar.

Roli vendimtar i veprimtarisë njerëzore pas vitit 1990

Rritja dramatike e përmbytjeve lidhet kryesisht me:

• shkatërrimin masiv të pyjeve nga prerjet, zjarret dhe mbikullotja;
• braktisjen e masave antierozive malore;
• dëmtimin dhe mosmirëmbajtjen e argjinaturave, kanaleve kulluese dhe hidrovorëve;
• marrjen e inerteve nga shtretërit e lumenjve;
• ndërtime kaotike në ish-këneta, brigje lumenjsh dhe zona me rrezik të lartë;
• keqmenaxhimin e kaskadave hidroenergjetike dhe ndërhyrje infrastrukturore pa studime hidraulike.

Studimet tregojnë se në shpatet e zhveshura mbi 55% e reshjeve kalojnë direkt në rrjedhje sipërfaqësore, duke shkaktuar erozion dhe përmbytje të rrufeshme. Në shpatet e pyllëzuara, kjo përqindje bie në rreth 10%, ndërsa pjesa tjetër infiltron dhe ushqen ujërat nëntokësore.

Shembuj konkretë të keqmenaxhimit

• Nënshkodra: nyja hidrografike Liqeni i Shkodrës–Drin–Bunë, e kombinuar me depozitime të shumta dhe ndërhyrje infrastrukturore, e ka ulur ndjeshëm aftësinë përcjellëse të Bunës.
• Durrësi (Ish-Këneta, Porto Romano, Spitalla): përmbytjet e janarit 2026 nuk justifikohen nga sasia e reshjeve, por nga bllokimi i kanaleve kryesore, zhvendosja e hidrovorit në kuotë më të lartë dhe urbanizimi kaotik i një zone nën nivelin e detit.
• Vjosa dhe Myzeqeja: ndërtimi i autostradave pa zgjidhje të përshtatshme hidraulike ka krijuar pengesa artificiale në rrjedhjen e ujërave.

A mund të evitohen ose minimizohen përmbytjet?

Po. Jo duke “ndaluar shiun”, por duke ndërtuar dhe mirëmbajtur një sistem mbrojtës funksional, të bazuar në shkencë dhe ligj. Kjo kërkon:

• ringritjen e një Instituti Kombëtar të Bonifikimit, me rol projektues, monitorues dhe zbatues;
• mirëmbajtje të përvitshme të sistemit kullues, argjinaturave dhe shtretërve të lumenjve;
• pyllëzime masive dhe masa antierozive në pellgjet ujëmbledhëse;
• zbatim rigoroz të moratoriumit të pyjeve;
• planifikim urban që respekton rrezikun natyror dhe zhvendosje të vendbanimeve më të ekspozuara.

Në planin afatgjatë, konceptet e arkitekturës së peizazhit dhe infrastruktura blu-gjelbër ofrojnë një zgjidhje të qëndrueshme: kthimin e territoreve në “sfungjerë” natyrorë që thithin, ruajnë dhe menaxhojnë ujin, duke ulur përmbytjet dhe duke krijuar rezerva jetike për të ardhmen.

Përgjegjësia dhe llogaridhënia

Dëmet e përmbytjeve në tri dekada vlerësohen rreth 2.5 miliardë dollarë. Megjithatë, askush nuk ka mbajtur përgjegjësi ligjore për mosmirëmbajtjen e sistemeve mbrojtëse dhe keqmenaxhimin e riskut. Pa llogaridhënie reale, përmbytjet do të përsëriten – dhe do të jenë edhe më të rënda.

Përmbytjet nuk janë thjesht fatkeqësi natyrore; në Shqipëri ato janë gjithnjë e më shumë pasojë e vendimeve (ose mosvendimeve) njerëzore.

© 2026, Pozitivi. All rights reserved.