Pajisjet elektronike janë pjesë e pandashme e jetës. Telefoni që ndërrojmë çdo dy vjet. Karikuesi që nuk punon më. Lodra elektrike e fëmijëve që dëmtohet dhe përfundon në kosh. Kur i hedhim këto pajisje bashkë me mbetjet e zakonshme, nuk zhduken. Ato krijojnë një zinxhir rreziku për mjedisin dhe shëndetin, edhe pse shumicën e kohës nuk e shohim.

Raportet e Kombeve të Bashkuara dhe agjencive të specializuara e përshkruajnë mbetjen elektronike si kategorinë e mbetjeve me rritjen më të shpejtë në botë. Në vitin 2022 u prodhuan rreth 62 milionë tonë e-waste. Brenda vitit 2030 pritet që kjo shifër të shkojë në 82 milionë tonë. Vetëm 22 për qind riciklohet. Pjesa tjetër digjet, depozitohet gabim ose përfundon në rrugë informale riciklimi.

Shqipëria është pjesë e të njëjtit realitet, edhe pse në shkallë më të vogël. Sipas “Regional E-waste Monitor for the Western Balkans”, vendi ynë prodhoi rreth tre kilotonë mbetje elektronike në vitin 2021, që përkthehet në rreth një kilogram për banor. Në pamje të parë duket pak. Por studimet vendase tregojnë se rreziku vjen nga mënyra si i trajtojmë, jo nga sasia. Në publikimin “Environmental perspective of the recycling system for WEEE”, autorët e përshkruajnë menaxhimin e këtyre mbetjeve si të fragmentuar dhe të pakoordinuar. Në vend të një sistemi funksional mbledhjeje, pajisjet shpesh përfundojnë në kosh, në landfill ose digjen pa kontroll.

Kjo sjell pasoja të drejtpërdrejta. Pajisjet elektronike mbajnë përbërje të rrezikshme si plumbi, merkur dhe kadmiumi. Nëse hidhen si mbetje të zakonshme, substancat depërtojnë në tokë dhe ujë. Organizata Botërore e Shëndetësisë paralajmëron se fëmijët janë më të prekurit, sidomos në zonat ku praktikat informale të djegies së kabllove përdoren ende për të nxjerrë metale të vlefshme. Ndikimi afatgjatë prek zhvillimin neurologjik, sistemin imunitar dhe funksione të tjera jetike.

Nga ana tjetër, Shqipëria ka potencial të madh për ta trajtuar ndryshe këtë problem. Sipas analizave të sektorit të riciklimit, vendi ka kapacitete të konsiderueshme teknike për përpunimin e mbetjeve. Por vetëm një pjesë shumë e vogël e e-waste grumbullohet në mënyrë të strukturuar. Kjo krijon një boshllëk mes asaj që mund të bëjmë dhe asaj që po bëjmë realisht.

Ka edhe lajme të mira. Disa bashki kanë nisur të vendosin pika të dedikuara dorëzimi për pajisje elektronike të vogla. Disa kompani riciklimi kanë krijuar sistemet e tyre të marrjes së pajisjeve, me qëllim që të shmanget djegia informale. Në disa shkolla janë zhvilluar fushata ndërgjegjësimi ku fëmijët sjellin pajisjet e vjetra dhe mësojnë pse materiali elektronik nuk është si çdo mbetje tjetër. Janë hapa të vegjël, por funksionojnë.

Kur flasim për mbetje elektronike, flasim për një problem që nuk shihet lehtë, por ndihet gjatë. Një telefon i hedhur gabim ndot tokën për shumë vite. Një printer i vjetër mund të çlirojë substanca që prekin ajrin dhe ujin. Por një pajisje e dorëzuar në pikë të autorizuar i kthen materialet e vlefshme në qarkullim. Në këtë proces fitojnë të gjithë: mjedisi, qytetarët dhe ekonomia.

Shqipëria nuk e ka luksin t’i trajtojë këto mbetje si diçka të parëndësishme. Ajo çka kërkohet është pak më shumë ndërgjegjësim dhe pak më shumë kujdes nga secili. Ekonomia e riciklimit është aty. Kapacitetet teknike janë aty. Mjafton një hap i vogël nga qytetari për të vënë mekanizmin në lëvizje.

Në fund të ditës, mbetjet elektronike nuk janë thjesht çështje teknike. Janë tregues i kulturës sonë qytetare. Dhe mënyra si veprojmë me një karikues të prishur tregon shumë për mënyrën si mendojmë për mjedisin ku jetojmë.

© 2025, Pozitivi. All rights reserved.