Gjuha është si një organizëm i gjallë: ajo ndryshon, rritet dhe përshtatet me botën që na rrethon. Çdo fjalë që përdorim nuk është thjesht një tingull – ajo pasqyron kulturën, mendësinë dhe historinë tonë, por edhe ndikimet e jashtme. Në këtë kuadër, huazimet dhe kalket gjuhësore janë pjesë e pandashme e shqipes, sidomos sot që globalizimi dhe teknologjia kanë sjellë shumë fjalë të reja nga anglishtja dhe italiishtja.

Huazimet: Kur gjuha “merr hua”

Huazimet janë fjalë që i marrim nga gjuhë të tjera dhe i përdorim në shqip pothuajse si origjinali. Këto fjalë janë bërë të zakonshme sidomos në botën e biznesit, medias dhe teknologjisë.

Disa shembuj që mund t’i keni dëgjuar çdo ditë:

• Software – program kompjuterik.
• Startup – biznes i ri dhe inovativ.
• Hashtag – simbol për tema në rrjetet sociale.
• Streaming – transmetim online i përmbajtjeve.
• Selfie – foto e vetvetes, zakonisht me telefon.

Shumë prej tyre nuk kanë një përkthim të drejtpërdrejtë në shqip, por tregojnë se gjuha jonë po evoluon dhe përshtatet me nevojat e kohës (Haugen, 1950: 761).

Kalket gjuhësore: Kur fjala huaj bëhet “shqipe”

Kalket ndodhin kur marrim një fjalë të huaj dhe e riprodhojmë në shqip duke përdorur elemente që i kemi tashmë në gjuhën tonë. Ato nuk janë thjesht huazime, por një përpjekje për t’i dhënë formë shqipes.

Disa shembuj:

• Bistek – nga italishtja bistecca dhe anglishtja beef-steak, përdoret për mish të pjekur.
• Kartelë telefonike – nga anglishtja phone card.
• Shoqërim kulturor – kalk semantik nga anglishtja cultural association.

Kalket tregojnë se ne nuk marrim fjalët vetëm thjesht “ashtu siç janë”, por i përshtatim sipas mënyrës se si funksionon shqipja (Ulmann, 1970: 131).

Huazimet historike: Një rrugë që shkon përpara dhe pas

Shqipja ka marrë fjalë të huaja që nga koha e hershme. Këto huazime nuk ndihen më të huaja sepse janë bërë pjesë e natyrshme e gjuhës. Disa shembuj:

• Kafe – nga italishtja caffè, e cila vjen nga arabishtja qahwa përmes turqishtes qahve.
• Mjek – nga latinishtja medicus.
• Vepër – nga latinishtja opus.
• Kalë – nga latinishtja caballu.

Këto fjalë tregojnë se gjuha jonë gjithmonë ka marrë ndikime, por i ka bërë ato pjesë të saj.

Pse fjalët e huaja mund të jenë sfidë

Edhe pse huazimet dhe kalket pasurojnë gjuhën, ato sjellin edhe disa sfida:

• Hendeku gjuhësor: Ata që njohin anglishten ose fjalët teknologjike kanë avantazh, ndërsa të tjerët ndihen të përjashtuar.
• Varfërimi i shqipes: Fjalët e vjetra mund të zëvendësohen nga të huajt, duke humbur pasuritë e gjuhës sonë.
• Ndarja kulturore: Fjalët e huaja lidhen shpesh me teknologjinë, marketingun dhe stilin e jetës, duke krijuar dallime mes brezave dhe grupeve shoqërore.

Si po ruhet gjuha jonë

Institucione si Akademia e Shkencave krijojnë terma të rinj shqip për të zëvendësuar fjalët e huaja:

• Bisedë online për chat.
• Lojë kompjuterike për computer game.
• Shkallë e suksesshme për achievement.

Por ruajtja e gjuhës nuk është vetëm detyrë e institucioneve. Edukimi i të rinjve dhe ndërgjegjësimi mbi rëndësinë e shqipes është po aq i domosdoshëm.

Huazimet dhe kalket janë pjesë e natyrshme e shqipes. Ato e bëjnë gjuhën më fleksibile dhe të pasur, por duhet t’i njohim dhe t’i përdorim me kujdes. Duke kuptuar origjinën e fjalëve dhe historinë e tyre, ne mund të balancojmë adaptimin global me ruajtjen e traditës dhe identitetit tonë gjuhësor.

Burime:

• Rrokaj, M. (2007). Huazimet dhe Kalket Gjuhësore. Universiteti i Tiranës.
• Haugen, E. (1950). The Analysis of Linguistic Borrowing. Language, 26(2), 210–231.
• Hjelmslev, L. (1970). Prolegomena to a Theory of Language. Madison: University of Wisconsin Press.
• Ulmann, S. (1970). Language Contacts and Interference. London: Longman.
• Çabej, E. (1982). Studime etimologjike në gjuhën shqipe. Tiranë: Akademia e Shkencave.
• Kadare, I. (2007). Fragmentet mbi gjuhën shqipe dhe historinë e saj. Tiranë: Onufri.
• Kovaç, B. (2018). Influence of English Borrowings in Balkan Languages. Tirana Journal of Linguistics, 12(1), 45–63.
• Universiteti i Tiranës (2019). Globalization and Language Borrowing in Albanian. Tiranë: Faculty of Philology.

© 2025, Pozitivi. All rights reserved.