A ju ka ndodhur së fundmi të merrni një letër dhe të ndaleni për një çast para se të shkruani? Jo sepse nuk dini çfarë të thoni, por sepse dora nuk ju bindet menjëherë. Shkronjat dalin të pasigurta, ritmi është i ngadaltë dhe lind një pyetje e pazakontë: A i mbajmë ende mend shkronjat tona të e dorës?

Kjo ndjesi nuk është thjesht personale. Ajo është shenjë e një ndryshimi më të thellë në marrëdhënien tonë me shkrimin dhe me gjuhën. Ndërsa shqipen e flasim ende me rrjedhshmëri natyrore, mënyra si e shkruajmë po bëhet gjithnjë e më e varfër, më e shkujdesur dhe më pak e vetëdijshme.

Në të folur, gjuha funksionon mbi ritëm, intonacion dhe kontekst. Në të shkruar, ajo kërkon strukturë. Pikërisht kjo strukturë po cwnohet sot. “Çfarë po bën?” kthehet në “cfare po ben”. Ë-ja zhduket, ç-ja zëvendësohet, pikësimi lihet pas dore. Kuptimi minimal mbetet, por forma që e mban gjuhën të qëndrueshme dëmtohet.

Albanologu Eqrem Çabej e ka trajtuar vazhdimisht këtë raport mes gjuhës së folur dhe asaj të shkruar si thelbësor për zhvillimin kulturor. Në veprën monumentale Studime gjuhësore, Çabej analizon historinë, fonetikën dhe evolucionin e shqipes, duke theksuar se shkrimi është forma që i jep gjuhës vazhdimësi dhe qëndrueshmëri në kohë.

Në një tjetër vepër themelore, Hyrje në historinë e gjuhës shqipe, Çabej shpjegon se dobësimi i normës së shkruar nuk është proces i padëmshëm, por shenjë e një krize më të gjerë kulturore dhe arsimore.

Sot, shpejtësia e komunikimit digjital e ka zhvendosur vëmendjen nga saktësia te reagimi i menjëhershëm. Shkrimi trajtohet si akt teknik, jo si proces mendimi. Kjo lidhet drejtpërdrejt edhe me harresën e shkrimit me dorë. Kur nuk shkruajmë më me dorë, humbasim ritmin e ngadaltë që na detyron të mendojmë fjalinë përpara se ta formulojmë.

Pikërisht për këtë arsye, UNESCO ka nisur një iniciativë globale për mbrojtjen e shkrimit me dorë, duke theksuar se kjo aftësi është e lidhur ngushtë me zhvillimin kognitiv, kujtesën dhe mendimin kritik. Iniciativa synon të rikthejë vëmendjen te shkrimi si proces edukativ, jo thjesht si mjet komunikimi.

Edhe në traditën shqiptare, kjo vetëdije ka qenë e pranishme. Gjuhëtari Aleksandër Xhuvani ka argumentuar qartë se ruajtja e normës gjuhësore nuk është formalizëm, por kusht për qartësi mendimi dhe emancipim shoqëror. Në veprën Libri i gjuhës shqipe, Xhuvani flet për rrezikun e shpërbërjes së gjuhës përmes huazimeve të panevojshme dhe përdorimit të pakujdesshëm të saj në shkrim.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shqipen, si gjuhë me alfabet fonetik. Çdo shmangie e qëndrueshme në shkrim ndikon drejtpërdrejt në shqiptim dhe në ndjesinë gjuhësore. Heqja sistematike e ë-së nuk është kursim kohe; ajo ndryshon ritmin e fjalës dhe, në afat të gjatë, edhe mënyrën si gjuha përjetohet.

Kur gabimi përsëritet vazhdimisht në hapësirën publike — në komente, tituj, përkthime të dobëta — ai normalizohet. Dhe siç kanë paralajmëruar albanologët ndër vite, normalizimi i gabimit është faza më e rrezikshme për një gjuhë.

Askush nuk kërkon perfeksion absolut në çdo mesazh. Por kërkohet vetëdije, të kuptojmë se çdo tekst i shkruar, sado i vogël, është pjesë e hapësirës publike të gjuhës. Dhe se shqipja që shkruajmë sot do të ndikojë drejtpërdrejt në shqipen që do të trashëgohet nesër.

Sepse shqipja që flasim është e gjallë.
Por shqipja që shkruajmë është ajo që mbetet.

© 2026, Pozitivi. All rights reserved.