Ajo nuk u nis për t’u bërë aktiviste.
U nis për të bërë diçka për mjedisin.

Por ajo që nisi si një ide e vogël u kthye në një betejë 12-vjeçare për një nga lumenjtë e fundit të egër në Europë. Një betejë kundër kontratave, etiketimeve dhe një ideje të përhapur se zhvillimi vjen vetëm duke ndërtuar, edhe kur kjo do të thotë të shkatërrosh atë që nuk rikthehet më.

Kjo është historia e mbrojtjes së Vjosës — dhe e gruas që nuk u dorëzua, edhe kur gjithçka dukej e humbur.

Nga një ide e vogël në betejën e jetës

Kur Besjana Guri iu bashkua një grupi të vogël aktivistësh mjedisorë rreth 12 vite më parë, nuk e dinte se po hynte në punën e jetës së saj. Nuk e imagjinonte që Vjosa do të bëhej boshti rreth të cilit do të rrotullohej për vite me radhë përkushtimi i saj personal dhe profesional.

“Në fillim dija vetëm që doja të bëja diçka për mjedisin,” tregon ajo. “Nuk e dija që Vjosa do të bëhej një pjesë kaq e rëndësishme e jetës time.”

Ishte një kohë kur hidrocentralet konsideroheshin energji e pastër, zhvillim dhe progres. Të flisje kundër tyre do të thoshte të sfidoje një narrativë të fuqishme politike dhe ekonomike.

Kur mbrojtja e mjedisit quhej “kundër zhvillimit”

Në vitet e para të fushatës për mbrojtjen e Vjosës, aktivistët shpesh etiketoheshin si “kundër zhvillimit”. Të mbroje lumin do të thoshte, sipas kësaj logjike, të ishe kundër investimeve dhe të ardhmes së vendit.

“Ishte shumë e vështirë të thyeje tabutë dhe të ndryshoje mentalitetet,” kujton Besjana. “Flasim për një kohë kur hidrocentralet shiheshin si zgjidhje dhe jo si problem.”

Momentet më të vështira erdhën kur kontratat koncesionare ishin tashmë të nënshkruara. Sepse është shumë më e lehtë të mbrosh një lum para se të nisin punimet, sesa kur faktet janë bërë kryer.

Por pikërisht urgjenca e situatës u kthye në shtysë.

Fjalia që ngriti një komunitet

Asnjë betejë mjedisore nuk fitohet vetëm. Dhe fushata për Vjosën e tregoi këtë qartë.

Aktivistët shkuan fshat më fshat, përgjatë gjithë luginës së lumit, duke informuar komunitetet që shpesh ishin të fundit që merrnin vesh për projektet që preknin drejtpërdrejt jetën e tyre.

Një fjali e thënë nga një banor mbeti gjatë në mendjen e Besjanës: “Ti je nga Kukësi dhe po vjen të na shpëtosh Vjosën tonë, e ne të mos ngrihemi?”

“Këto janë fjalë të vogla, por me peshë të jashtëzakonshme,” thotë ajo. “Të bëjnë të kuptosh se kur njerëzit bashkohen, edhe gjërat që duken të pamundura mund të ndodhin.”

“Ia dolëm”: Vjosa shpallet Park Kombëtar

Shpallja e Vjosës Park Kombëtar ishte momenti kulmor i një pune mbi 10-vjeçare. Një fitore për aktivistët, për komunitetet lokale dhe për mjedisin në Shqipëri.

Një histori që tregoi se mbrojtja e natyrës nuk është kundër zhvillimit, por një formë më e mençur e tij.

Dy vite më pas, kjo betejë u njoh edhe ndërkombëtarisht.

Kur bota të sheh: Çmimi Nobel për mjedisin

Në vitin 2025, Besjana Guri dhe Olsi Nika u vlerësuan me Goldman Environmental Prize, çmimi më prestigjioz në botë për aktivistët mjedisorë, i njohur edhe si “Nobeli i mjedisit”.

“Është një çmim që të tregon se bota po të shikon,” thotë Besjana. “Dhe se kur bën një punë të mirë, vlerësimi vjen — edhe kur nuk e pret.”

Gratë në vijën e parë të mbrojtjes së mjedisit

Pas një eksperience të gjatë me Eco Albania, Besjana vendosi të hapë një kapitull të ri: krijimin e Qendrës Lumi.

“Qendra Lumi do të ketë në fokus mbrojtjen e lumenjve, por edhe fuqizimin e grave, komuniteteve dhe të rinjve,” shpjegon ajo. “T’u japim dritën dhe vëmendjen që u duhet për t’u angazhuar.”

Shqipëria, BE dhe testi i vërtetë i ligjit

Shqipëria është e pasur me pasuri natyrore, por këto pasuri janë vënë nën presion të madh nga projekte zhvillimore në 10–15 vitet e fundit. Sipas Besjanës, standardet e Bashkimit Europian janë një rregullator i domosdoshëm.

“Ne kemi pasur ligje të mira, por shpesh nuk janë zbatuar në terren,” thekson ajo.

Kjo lidhet drejtpërdrejt me Kapitullin 27 të Bashkimit Europian, që synon mbrojtjen e ujërave dhe ekosistemeve natyrore.

“Reagimi online nuk mjafton”

Në një kohë kur aktivizmi shpesh ndalet te reagimi virtual, mesazhi për të rinjtë është i qartë:

“Ngrihuni. Bëni diçka konkrete. Mos mendoni se është e pamundur.”

Sepse historia e Vjosës e dëshmon: një ide, një komunitet dhe këmbëngulje 12-vjeçare mund të ndryshojnë fatin e një lumi.

Historia e Besjanës është një nga shumë histori të kësaj fushate.

Ky projekt mbështetet nga GreenAL “Mbështetja e Organizatave Mjedisore të Shoqërisë Civile 2024–2027”, i cili financohet nga Agjencia Ndërkombëtare Suedeze për Bashkëpunim dhe Zhvillim (Sida) me fondet e Qeverisë Suedeze dhe zbatohet nga Co-PLAN, Instituti për Zhvillimin e Habitatit, në bashkëpunim me VIS Albania dhe COSV – Cooperazione per lo Sviluppo.

© 2026, Pozitivi. All rights reserved.